Een paar maanden na het aantreden van Jair Bolsonaro als Braziliaans President schortte de Europese Unie de onderhandelingen op over het akkoord dat ze probeerde te sluiten met de Mercosur-landen (Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay) omwille van de toegenomen ontbossing die door Bolsonaro werd aangemoedigd. Onder het presidentschap van Javier Milei lijkt de EU niet zo terughoudend om te tekenen, ondanks de aanvallen op sociale rechten en de rechtsstaat in Argentinië. De onderhandelingen tussen de twee regionale blokken, hoewel politiek tijdelijk geblokkeerd door de verkiezingscontext in Europa, gaan door op technisch niveau. De hoofdonderhandelaar van de EU, Rupert Schlegelmilch, die in mei een bezoek bracht aan de vier landen van het Zuid-Amerikaanse regionale blok, beweert zelfs dat hij de besprekingen over een “aanvullende instrument” [1] vrijwel heeft afgerond. Dit instrument moet Europa de extra sociale en ecologische garanties geven die het nodig heeft om de overeenkomst snel na de Europese verkiezingen te kunnen goedkeuren [2].

Zal het politieke, economische en geopolitieke project van Javier Milei voor Argentinië een rem of een versneller zijn voor het sluiten van de overeenkomst tussen de EU en Mercosur ? Stof tot nadenken.

Argentinië, een regionale macht in de greep van diepe crises

Macro-economisch gezien is Argentinië een geografische macht (het op acht na grootste land ter wereld wat oppervlakte betreft), een demografische macht (de op drie na grootste bevolking in Latijns-Amerika) en een economische macht (de op twee na grootste economie in Latijns-Amerika, na Brazilië en Mexico). Het land beschikt over grote voorraden olie, schaliegas, goud en lithium, waardoor het een belangrijke speler en economische partner is voor zowel de westerse mogendheden als China.

Argentinië wordt echter geconfronteerd met een aantal crises, niet in het minst een verergerende economische en sociale crisis. Het land kampt met een economische recessie (-1,9% in 2023 volgens cijfers van INDEC en een IMF-prognose van -3,5% in 2024) en een groeiend begrotingstekort (5,2% van het BBP in 2023), waardoor onzekerheid ontstaat over de solvabiliteit van de staat [3]. Tegelijkertijd is de inflatie sterk gestegen, tot 211,4% in 2023 vergeleken met 94,8% in 2022 [4], wat leidt tot meer voedselonzekerheid, grotere sociale ongelijkheden en, bovenal, meer dan 50% van de bevolking die onder de armoedegrens leeft [5]. Tegen deze achtergrond is Javier Milei geen uitzondering op de politieke praktijk in Argentinië, waar elke nieuwe regering de vorige demoniseert en schoon schip maakt met wat deze heeft bereikt [6].

Javier Milei, “de vrije markt” als oplossing voor alle problemen van het land

Door gebruik te maken van deze context van crisis en de afwijzing van het Peronisme [7] door een groot deel van de bevolking, werd Javier Milei op 19 november 2023 verkozen in de tweede ronde van de Argentijnse presidentsverkiezingen. Zijn anti-staat, ultra-liberale en individualistische retoriek trok 55,65% van de stemmen, waaronder stemmen van een deel van de bevolking dat weinig of niet profiteert van de sociale bescherming van de staat, namelijk de jongeren onder de 35 jaar.

Aan het hoofd van zijn politieke groep “La Libertad avanza” presenteert Milei zichzelf als een aanhanger van het anarcho-kapitalisme. Deze politieke filosofie daagt het begrip zelf van de staat uit en pleit voor economisch liberalisme binnen het kader van gedereguleerd kapitalisme, gecombineerd met een uitdaging aan het politieke liberalisme [8]. Voor Milei kan alleen een grote liberale schok het land weer op de weg naar welvaart zetten en opnieuw buitenlandse investeringen aantrekken. Daarom mikt hij op drastische bezuinigingen op de overheidsuitgaven (vermindering van het aantal ministeries, schrappen van banen bij de overheid, opschorten of sluiten van overheidsinstellingen en -agentschappen, nationale media, etc.) en de privatisering van overheidsbedrijven, ten koste van een verslechtering van de sociale omstandigheden van de Argentijnse bevolking [9].

De omnibuswet : radicale, antidemocratische en polariserende hervormingen

De nieuwe president van Argentinië begon daags na zijn inauguratie op 10 december 2023 met het dereguleren van alle economische activiteiten, het ontmantelen van sociale programma’s en het beperken van individuele en collectieve rechten. Omdat hij niet kan rekenen op een parlementaire meerderheid om zijn project wettelijk uit te voeren, gaat hij door met presidentiële decreten, ondanks de oppositie.

Een week na de ondertekening van een “Decreet van noodzakelijkheid en urgentie” (DNU 70/23) op 20 december 2023, presenteerde Javier Milei een nieuw en nog ambitieuzer dereguleringsproject : de “Wet van grondslagen en uitgangspunten voor de vrijheid van Argentijnen”, bekend als de omnibuswet. Met zijn 660 artikelen raakt dit wetsvoorstel veel gebieden van het Argentijnse leven, zoals belastingen, pensioenen, onderwijs, cultuur, veiligheid, energie, de verdeling van financiële middelen tussen de staat en de provincies, enz. Het voorziet ook in bezuinigingen op openbare diensten, zoals gezondheidszorg en onderwijs en op overheidsuitgaven en subsidies, de privatisering van ongeveer veertig overheidsbedrijven [10] en een hervorming van het arbeidsrecht (die het stakingsrecht beperkt, straffen voor onregelmatige contracten afschaft en werkdagen van 12 uur toestaat). Bovendien zullen de wetten ter bescherming van oerbossen, inheemse gronden en gletsjers worden gewijzigd om het makkelijker te maken voor buitenlandse investeerders om land te verwerven. Dit wetsvoorstel zou Milei ook in staat stellen zichzelf speciale bevoegdheden toe te kennen. Artikel 1 roept een “noodtoestand” uit in economische, financiële, fiscale, administratieve, sociale zekerheids-, tarief-, gezondheids- en sociale aangelegenheden voor een jaar, en staat de uitvoerende macht toe om per decreet te regeren tot 31 december 2025.

De omnibuswet werd goedgekeurd door het Congres op 29 mei en door de Senaat op 12 juni 2024 [11]. Hoewel teruggebracht tot 232 artikelen na een tegenslag bij het eerste wetsontwerp, werd de geest van de wet behouden, in het bijzonder de delegatie van wetgevende bevoegdheden aan de uitvoerende macht op vier belangrijke gebieden (administratief, economisch, financieel en energie), arbeidshervorming (hoewel deze “ongrondwettelijk” werd verklaard door een federale rechtbank [12]), de privatisering van een tiental staatsbedrijven en belastingvrijstellingen om buitenlandse investeringen aan te trekken. Deze maatregelen, die door Milei als “revolutionair” worden voorgesteld, zijn een echo van de maatregelen die in de jaren 1990 onder de regering van Carlos Menem werden genomen en die tot het faillissement van 2001 leidden. Ze dreigen de polarisatie van de Argentijnse samenleving te versterken en de sociale spanningen aan te wakkeren. Sinds president Milei aan de macht is, zijn er in het land al twee algemene stakingen geweest die werden uitgeroepen door de belangrijkste vakbonden (het Algemeen Verbond van de Arbeid en het Argentijnse Arbeiderscentrum [13]).

De geopolitieke inzet : Argentinië opnieuw positioneren op het wereldtoneel

Door buitenlandse investeringen te vergemakkelijken, is deze omnibuswet ook een belangrijke mijlpaal in de uitvoering van Milei’s project voor buitenlands beleid.

“Vandaag nemen we het model van vrijheid aan, om opnieuw een wereldmacht te worden" [14]. Dit waren Milei’s eerste woorden in zijn overwinningstoespraak. Om dit geopolitieke doel te bereiken, heeft de Argentijnse president het land opnieuw gepositioneerd langs Atlantische en Westerse lijnen [15]. Deze positionering houdt vooral in dat Argentinië wordt geïntegreerd in de internationale handel en in een systeem van geprivilegieerde economische allianties met de Verenigde Staten en de zogenaamde “liberale” landen. Het gaat erom afstand te nemen van het Zuid-Zuid-samenwerkingsbeleid van de regering van Alberto Fernández en kritiek te leveren op “Lula’s Brazilië” en “Communistisch China”, de belangrijkste economische, handels- en financiële partners van het land [16]. Eind 2023 weigerde Argentinië bijvoorbeeld toe te treden tot de BRICS+ groep [17].

Deze heroriëntatie op internationaal niveau omvat ook een proactieve diplomatie ten opzichte van de EU en haar lidstaten, met name wat betreft samenwerking op het gebied van mijnbouw en grondstoffen. Argentinië wil zich positioneren als een “veilige en duurzame leverancier van mineralen” (lithium, koper, kobalt, enz.) die nodig zijn voor de energietransitie van de EU [18]. Dit verklaart Milei’s “volledige steun” voor het handelsakkoord tussen de EU en de Mercosur-landen, dat hij als een “prioriteit” beschouwt.

Conclusie : de EU moet de ondertekening van het EU-Mercosur akkoord voorwaardelijk maken

Milei’s beleid is gericht op het criminaliseren van sociaal protest en het vernietigen van elk mechanisme voor het behoud van het milieu en de soevereiniteit over natuurlijke hulpbronnen. De huidige situatie in Argentinië verschilt niet fundamenteel van die in het Brazilië van Bolsonaro in 2019. Toen schortte de EU de onderhandelingen op vanwege de door de Braziliaanse president aangemoedigde intensivering van de ontbossing. Milei’s politieke, economische en geopolitieke project voor Argentinië is een voldoende argument om de huidige ontwerpovereenkomst tussen de EU en Mercosur te verwerpen. Maar het is niet het enige.

Ondanks de lopende discussies over het aanvullende instrument, is het vooruitzicht van de uitvoering van de handelsovereenkomst tussen de EU en Mercosur op verschillende niveaus zorgwekkend. Vanuit milieuoogpunt zou de uitbreiding van de agro-industrie en monoculturen die door deze overeenkomst worden bevorderd, leiden tot meer ontbossing en de vernietiging van enkele van de meest cruciale ecosystemen, niet alleen in het Argentijnse deel van de Gran Chaco, maar ook in het Braziliaanse Amazonegebied en de Cerrado [19].

Op sociaal vlak zou de versterking van dit agro-industriële model landroof voor grootschalige landbouw- en veeteeltactiviteiten aanmoedigen, evenals oneerlijke concurrentie voor familiale landbouw aan beide zijden van de Atlantische Oceaan, zonder enige bescherming tegen de risico’s van landbouwdumping.